Torul bölgesin de yaşayan Kabasitesler1461’de Osmanlı hakimiyetini kabul edenler arasındaydılar. Defterlerde Kavazid’in Gümüşhane-Torul bölgesindeki köylüleri zorla alıp gittiği tarih konusunda her hangi bir açıklama bulunmuyor. Fakat bu kaydın işaret ettiği olayın, Osmanlı kroniklerin de bahsi geçen ve 1479’da Amasya’dan Torul bölgesine sevk edilen Osmanlı kuvvetleri ile kontrol altına alınan olaylarla aynı olduğunu söylemekte haklı olduğumuzu gösteren başka kayıtlar da vardır.

    1479’dakibu olayla karıştırılabilecek bir başka olay, Uzun Hasan’ın hanımı ve Trabzon’lu bir prenses olan Thedora Kommen’ın (Despina Hatun) desteği ile Trabzon Kralı David Komnen’in bir yeğeninin Trabzon topraklarına 1472 yılında yapmış olduğu başarısız saldırıdır. Fetihten sonra Osmanlı’ya tabi olup Trabzon bölgesindeki topraklarını ellerinde bulunduran Trabzon Rum Krallığının askeri sınıfının eski mensuplarından bazıları dabu saldırıya destek vermişlerdi.Bu olay bertaraf edildikten sonra destek verenlerin mülklerine el konulmuş ve bu el koymaya sebep olarak defterlerde“hayin olmuştur” şeklinde açıklama yapılmıştır.

     BOAMM 828’deTorul ile ilgili bazı kayıtlar “hariç ez defter’ (56)kaydı ile verilmektedir.Kayıtlarda‘der kenar’ olarak bulunan bu ifade söz konusu kaydın bu deftere kaynak olan bir önceki defterde olmadığına işaret etmektedir. Şu anda elimizde olmayan bu defterin tarihinin 1479’dan önce olduğu şüphesizdir. Ayrıca Torul bölgesinde ‘istimaletle gelip timara tasarruf eden ve Torul’un eski Hıristiyanlarından olduğu belirtilen bazı sipahilerin daha önce Trabzon nahiyesinde de timarlar'ının bulunması Torul’un 1461 tarihinden itibaren Osmanlı hakimiyetinde olduğunu göstermektedir.Bütün bunların bir değerlendirmesi olarak Torul’un 1461’de Osmanlı idaresine geçtiğini ve gerek stratejik durumu, gerekse Uzun Hasan’ın Trabzon Rumları ile olan bağlarından dolayı yaşanan 1472 olayları ve 1479 tarihinde yaşanan olay nedeni ile bölgedeki Osmanlı idaresinin sarsıntılar geçirdiğini söyleyebiliriz.

   Gümüşhane nin Torul kazası, Rus ve Ermeni hareketlerinden dolayı en çok zarar gören yerlerden biridir. Müdafası fevkalade kolay olmasına rağmen müdafaa edilmemiş ve önce Rus, sonra da Ermeni hareketinin yoğunlaştığı yer olmuştur.Gümüşhane ve diğer yerlerdeki ermeni hareketlerinin çoğunlukla yol üzerindeki merkezlerde yoğunlaşmasını söylemiştik. Mamahatun ve Erzincan hariç tutulur ise, Torul bu sebepten dolayı en çok zarar görmüş yerlerden biri durumundadır.Buna rağmen belgelerle anlatabileceğimiz hadiseler azdır; ancak yine de Ermeni katliamını gösterebilecek durumdadır:Ermeniler’in, ahali-i mazlumeye karşı reva gördüğü zulmü tarihin asla kaydetmediğinden bahseden Ferik Vehip Mehmet ve Ömer Lütfü (III.Ordu kurmay başkanı ve Osmanlı-Rus Mütareke umum heyetinden Osmanlı heyeti başkanı) imzalı bir şifre telgrafta:II,IV,V,VI. ve VII. Ordulara, birçok yerin olduğu gibi; Pirahmet, Torul ve Gümüşhane’nin de birer sahne-i katliam olduğunu haber veriyordu.

    Osmanlı kumandanının Rus Kafkas Ordusu kumandanı General Odişelidze’ye gönderdiği bir yazıda,”Ardasa’nın üç kilometre cebun-i garbisindeki Kusku İslam karyesi 30 kişilik bir Ermeni çetesi tarafından basılarak İslam kadınlarına . . . ve karyenin ihrak olduğunun anlaşıldığı haber veriliyor idi. Osmanlı kuamandanlarının Rus generallerine gönderilmek üzere topladığı ve Suşehri’nden yolladığı 29.1.34(1918) tarihli telgrafta şöyle deniyor idi: “Elli kişilik bir ermeni çetesinin Ardasa’yı basarak kasabayı yağma ve çarşıyı ihrak (yakmak) eyledikleri istihbar edilmiştir. Haberin devamında ise, kesinliğinden emin olunan mezalimin anlatıldığı, duyulup da emin olunamayanlarından sarf-ı nazar edildiği belirtiliyor idi.

    Statios oğlu Yako’nun mektubunda belirttiği gibi, Zağna (Zigana) Köyü muhtarının evi onbeş kadar Rus ve Ermeni askeri tarafından basılarak, kızı ve karısı dağa kaldırılmış ve . . . edilmiştir. Bu durumda Ruslar’ın Ermeniler ile beraber halka zülüm yaptığı da açıklıkla söylenebilir.17 Nisan 20 Mayıs tarihleri arasında tarihleri arasında Ermeni harekatını incelemek üzere bölgeye gelen heyet içindeki tarihçi Ahmet Refik, Torul’u şöyle tarif ediyor: “ Ardasa’ya geldiğimiz zaman harabeden başka bir şey görülmüyordu…Ruslar’ın tahribatından, Ermenilerin mezaliminden kalbe Camiinin içi, mezarlık kamlien perişan. Camii ile medrese ahıra tahvil edilmiş. Mezarlığın bir kısmına kahvehane yapılmış. Sokaklar fişek kovanlarıyla dolu…Ruslar ‘ın çekilmesiyle Erzincan-Gümüşhane-Trabzon hattını işgal eden Osmanlı ordusu içinde 11. Tümenden347. Albay büyük kısmıyla Pirahmet ve Tekke’de ve bir taburu ise Ardasa ve Gümüşhane’de kalacak; Ovuk Gediği, Kazmacı Hanı, Azerya Hanları, Zigana kordonu hattını ileri kıt’alarıyla güvenliğini sağlayacak idi. Daha evvel Trabzon’dan Erzurum’a Araklı-Yağmurdere, Bayburt üzerinden (yaylalar yolu denir) gidiliyor idi. İkinci bir tercih olarak Karaçukur-Torul-Gümüşhane yolu kullanılıyordu.

TORUL : Bizans Devrinde “Ardasa” adını taşıyordu . “Kastel Tepesi” denilen yerde bir gözetleme yerinin kalıntıları hala durmaktadır. Trabzon Komnenosları tarafından kullanılmıştır. Lynch ve Cumont bu kaleyi görerek, Ortaçağdan kalabileceğini yazmışlardır. Cumont, at nalı şeklinde olan ve dereye hakim bu kale karşısında duyduğu hayranlığı dile getirmiştir. 1478‘de Fatih Sultan Mehmet’ce alınmıştır.Büyük Çit Deresi Vadisi’nde bir tepe üstünde yer alan ve Meryem adına yapılan PANAGHİA MANASTIR KİLİSESİ, 890-900 yıllarında tarihlendirilir. Gümüşhane’de bulunan 7 büyük manastırdan biriydi. Mezopotomya ve Anadolu’daki zengin maden yataklarından geliri vardı. Trabzon Komnenosları zamanında ve 19.yüzyılda büyük onarım geçirmiştir.Bu bölgede yunan haçı planında tek eserdir.